گاهی زنان در زندگی مشترک با شرایطی روبهرو میشوند که شوهرشان از پرداخت نفقه خودداری میکند. در این وضعیت، اولین سؤال این است: چطور میتوان بدون استرس و با سرعت، حق قانونی خود را مطالبه کرد؟
بر اساس قانون مدنی ایران، نفقه حق مسلم زن است و طبق ماده ۱۱۰۶ «در عقد دائم، نفقه زن بر عهده شوهر است.» بنابراین اگر شوهر از این وظیفه کوتاهی کند، زن میتواند بهطور قانونی اقدام کند. این مقاله به زبان ساده مراحل قانونی گرفتن نفقه را توضیح میدهد تا بدانید دقیقاً چه کارهایی باید انجام دهید.
مراحل قانونی گرفتن نفقه
طبق قانون، زن حق دارد در صورت عدم دریافت نفقه به دادگاه خانواده مراجعه کند. روند کلی این کار شامل چند مرحله اصلی است:
۱. جمعآوری مدارک و مستندات
پایه هر دعوای حقوقی، مدرک است. زن باید بتواند ثابت کند:
- ازدواج دائم وجود دارد → طبق ماده ۱۱۰۶ قانون مدنی، فقط در عقد دائم، نفقه الزامی است.
- شوهر نفقه پرداخت نکرده است → طبق ماده ۱۱۰۷، نفقه شامل «مسکن، البسه، غذا، اثاث منزل و هزینههای درمانی و بهداشتی متعارف» است.
- توان مالی مرد → در صورت امکان، مدارکی از درآمد یا دارایی مرد ارائه شود تا دادگاه بر اساس آن میزان نفقه را تعیین کند.
نمونه مدارک: عقدنامه، کارت ملی و شناسنامه، پرینت حساب بانکی (برای نشان دادن عدم واریز وجه)، شهادت شهود یا فاکتورهای هزینهای که زن شخصاً پرداخت کرده است.
۲. ثبت دادخواست در دادگاه خانواده
مطابق ماده ۱۱۱۱ قانون مدنی: «زن میتواند در صورت امتناع شوهر از دادن نفقه به محکمه رجوع کند.»
برای این کار:
- زن باید به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه کرده و دادخواست مطالبه نفقه تنظیم کند.
- دادخواست به دادگاه خانواده ارجاع داده میشود.
- هزینه دادرسی بسته به مبلغ نفقه برآورد شده پرداخت میشود.
در دادخواست باید مشخص شود:
- خواسته: مطالبه نفقه معوقه و نفقه جاری
- مستند قانونی: مواد ۱۱۰۶، ۱۱۰۷ و ۱۱۱۱ قانون مدنی
- دلایل: عقدنامه، شهادت شهود، مدارک مالی
۳. جلسه رسیدگی در دادگاه
بعد از ثبت دادخواست، دادگاه وقت رسیدگی تعیین میکند. در جلسه:
- زن باید مدارک و دلایل خود را ارائه دهد.
- مرد میتواند دفاع کند؛ مثلاً بگوید نفقه پرداخت کرده یا زن ناشزه است (طبق ماده ۱۱۰۸، اگر زن بدون دلیل موجه از وظایف زناشویی خودداری کند، حق نفقه ندارد).
- قاضی بر اساس شواهد و گزارش کارشناسان، میزان نفقه را تعیین میکند.
نکته: اگر ثابت شود مرد توان مالی دارد ولی از پرداخت نفقه خودداری کرده، این موضوع میتواند مشمول مسئولیت کیفری هم بشود (طبق ماده ۵۳ قانون حمایت خانواده ۱۳۹۱، ترک انفاق جرم است).
چه مدت طول میکشد تا نفقه پرداخت شود؟
زمان رسیدگی به پرونده معمولاً به عوامل مختلفی بستگی دارد، مثل: شلوغی دادگاه، همکاری مرد، و کامل بودن مدارک زن.
جدول خلاصه مراحل و زمان تقریبی
مرحله | زمان تقریبی | توضیحات |
---|---|---|
ثبت دادخواست | ۱ تا ۲ هفته | تنظیم در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی |
جلسه دادگاه | حدود ۱ تا ۲ ماه | بررسی ادعاها و مدارک طرفین |
صدور و اجرای حکم | حدود ۱ ماه | اجرای احکام مرد را ملزم به پرداخت میکند |
طبق ماده ۱۱۱۱، زن در صورت صدور حکم میتواند اجرای آن را از واحد اجرای احکام بخواهد. اگر مرد باز هم پرداخت نکند، امکان توقیف اموال یا حتی بازداشت وی وجود دارد.
آیا بدون وکیل هم میشود نفقه گرفت؟
از نظر قانونی، زن میتواند بدون وکیل هم دادخواست بدهد، اما به دلیل پیچیدگیهای آیین دادرسی مدنی، وجود وکیل بسیار کمککننده است.
یک وکیل متخصص خانواده مثل وکیل قاضی مردم میتواند:
- دادخواست دقیق و مستند تنظیم کند.
- مدارک قانونی و لازم را ارائه دهد.
- از بروز ایرادهای شکلی که موجب رد دادخواست میشود، جلوگیری کند.
- در دادگاه به بهترین شکل از حقوق زن دفاع کند.
حق مطالبه نفقه گذشته و اهمیت آن در قانون مدنی ایران
طبق ماده ۱۲۰۶ قانون مدنی، زن علاوه بر نفقه حال، حق مطالبه نفقه گذشته را هم دارد و هیچ محدودیت زمانی برای این مطالبه وجود ندارد. این یعنی حتی اگر چند سال نفقه پرداخت نشده باشد، زن میتواند همه آنها را بهطور یکجا درخواست کند. البته برای اثبات این موضوع لازم است مدارک کافی ارائه شود؛ مثل شهادت شهود، گزارش کارشناس یا اسناد مالی که نشان دهد در آن مدت نفقهای پرداخت نشده است.
از نظر حقوقی، مطالبه نفقه گذشته اهمیت زیادی دارد، چون معمولاً مبلغ قابل توجهی میشود و میتواند زندگی زن را از نظر مالی تا حد زیادی تأمین کند. به همین دلیل وکلا توصیه میکنند زنان فقط به نفقه جاری بسنده نکنند و حتماً نفقه معوقه را نیز از طریق دادگاه خانواده مطالبه نمایند.
اشتباهات رایج در گرفتن نفقه
بسیاری از زنان در مسیر گرفتن نفقه اشتباهاتی میکنند که باعث طولانی شدن روند میشود، مثل:
- تاخیر زیاد در اقدام → نفقه معوقه تا هر زمان قابل مطالبه است، اما تأخیر باعث سختی در جمعآوری مدارک میشود.
- نادیده گرفتن ماده ۱۱۰۸ قانون مدنی → اگر زن بدون دلیل از همسر تمکین نکند، شوهر میتواند استناد کند که او ناشزه است و نفقه تعلق نمیگیرد.
- عدم پیگیری بعد از صدور حکم → صرفاً گرفتن حکم کافی نیست؛ باید اجرای آن هم از دادگاه بخواهید.
جمعبندی از دیدگاه وکیل قاضی مردم
از نگاه وکیل قاضی مردم، مهمترین نکته در مطالبه نفقه، شناخت مواد قانونی و اقدام سریع است. بسیاری از زنان به دلیل ناآگاهی از قوانین مدنی (مثل مواد ۱۱۰۶، ۱۱۰۷ و ۱۱۱۱) یا بیتوجهی به آیین دادرسی، با مشکل مواجه میشوند. مشاوره با وکیل و ارائه مدارک کامل، مسیر را سادهتر و سریعتر میکند.